Veelbelovende initiatieven die medicatieverspilling tegengaan: van productie tot patiënt

Bij duurzame gezondheidszorg hoort efficiënt medicijngebruik, waar het voorkomen van verspilling een grote rol in speelt. Van begin tot eind van de keten houden diverse partijen zich daarom bezig met het tegengaan van deze spillage. Waar sommige initiatieven nog in de kinderschoenen staan, hebben anderen al mooie resultaten behaald. In dit artikel geven we een overzicht van talloze hoopgevende initiatieven uit de brede zorgsector. Ze tonen dat of je nu onderzoek doet, medicijnen verpakt, arts bent of juist zelf een patiënt: samen kunnen we medicatieverspilling terugdringen. 

Wetenschap biedt nieuwe inzichten

Onderzoek naar medicatieverspilling wordt op grote schaal uitgevoerd. Zo weten we dat het verlies van bruikbare medicatie door de gezondheidszorg heen plaatsvindt: van productie tot distributie en bij patiënten thuis. Diverse schakels in de keten voelen dan ook de verantwoordelijkheid om deze verspilling terug te dringen. 

Slim produceren en distribueren

Dankzij de toenemende noodzaak van het terugdringen van de spillage, wordt er steeds meer data verzameld om de productie van medicijnen te optimaliseren. Dankzij deze cijfers over bijvoorbeeld de meest voorkomende voorgeschreven hoeveelheden, passen producenten hun verpakkingsgroottes aan. 

Naast een verpakkingsinhoud die niet matcht met de voorgeschreven hoeveelheid medicatie, zijn ook verouderde bijsluiters geregeld de oorzaak van verspilling. Als informatie in een bijsluiter verouderd is, moet de hele verpakking vernietigd worden. Producent AstraZeneca startte daarom met het toevoegen van gesealde nieuwe bijsluiters, waardoor medicijnen met gedateerde bijsluiters niet vernietigd hoeven worden. Ook Teva Nederland verzon een oplossing en werkt met digitale bijsluiters, om deze verspilling te voorkomen. 

Ook het transporteren van medicijnen over de wereld resulteert dikwijls in verspilling. Alloga, betrokken bij het verpakken en vervoeren van medicijnen, kiest er daarom voor om medicijnen eerst neutraal te verpakken, zonder landspecifieke kenmerken. De informatie die specifiek voor het uiteindelijke land van bestemming nodig is, wordt pas later in de keten toegevoegd aan de verpakking. Zo zijn voorraden flexibeler en kan er in totaal een kleinere voorraad aangehouden worden, waardoor de spillage afneemt. 

Technologische innovaties in zorginstellingen

In ziekenhuizen worden veel verschillende geneesmiddelen gebruikt en ook meegegeven aan patiënten voor gebruik thuis. Sommige gespecialiseerde medicijnen zijn erg duur, waardoor verspilling van één pil niet alleen zonde is vanwege het milieu, maar ook de kosten flink laat oplopen. 

Daarom voerde onderzoeker Charlotte Bekker samen met vier ziekenhuizen een onderzoek uit, waarbij ze een kleine temperatuurmetende chip toevoegden aan verpakkingen met dure kankermedicatie die mensen meekregen voor thuisgebruik . Zo konden ze bij iedere retour ingeleverde ongeopende verpakking controleren of deze constant in de juiste omstandigheden verkeerd had. Wanneer dat het geval was, kon de medicatie opnieuw uitgegeven worden. Aangezien kankermedicatie gemiddeld zo’n €3000 per verpakking kost, werden er flinke besparingen gerealiseerd, die makkelijk opwogen tegen de kosten van de chip en de tijd om deze in de verpakking te verwerken. 

Een vergelijkbaar initiatief is de Meds Safe kluis, die tevens gebruikt wordt om de verspilling van peperdure medicatie te voorkomen. Deze kleine box garandeert de veiligheid en kwaliteit van inzittende ongebruikte medicijnen, waardoor deze niet verspild worden wanneer een behandeling wordt stopgezet of een patiënt komt te overlijden. De pilot wordt gedraaid in het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis, waar samengewerkt wordt met VGZ en ReMediZ, die de draagbare kluis ontwikkelde. 

Om de veiligheid en efficiëntie van medicijnuitgifte te verhogen, is het innovatieve systeem MedEye ontwikkeld. Deze slimme scanner verifieert medicatie en zorgt dat deze overeenkomt met de voorgeschreven medicijnen. Zo biedt MedEye niet alleen een dubbele controle bij het toedienen van hoogrisico-medicatie, maar zorgt het dankzij de gedetailleerde uitgifte op pilniveau tegelijkertijd voor minder verspilling. Ook de robot PillPack, die in het Erasmus UMC gebruikt wordt, verpakt medicijnen per pil en brengt spillage daarmee terug. 

Apothekers optimaliseren 

In de keten kunnen ook apothekers een grote bijdrage leveren aan het terugdringen van medicatieverspilling. Onderzoek van Charlotte Bekker liet zien dat kleinere voorraden aanhouden het voornaamste is dat apothekers uit verschillende landen doen om medicatieverspilling te verminderen. Bekker vergeleek verschillende fasen waarin apothekers zich kunnen inzetten tegen spillage en ontdekte dat zij de grootste kansen zien bij het verstrekken van de medicijnen. Verspilling voorkomen werd hierbij gezien als meest belangrijk en meest haalbaar. Denk hierbij aan het verkleinen van de aantallen die patiënten in één keer meekrijgen of het heruitgeven van medicijnen uit geopende verpakkingen. 

Initiatieven die zich momenteel inzetten voor minder spillage bij apotheken werken vaak aan andere manieren van het ter hand stellen van medicatie. Zo biedt FarmaBuddy de mogelijkheid voor patiënten en hun mantelzorgers om vaste contactpersonen in de apotheek te hebben. Het intensieve contact tussen deze partijen leidt ertoe dat de medicatie verder afgestemd kan worden op de actuele situatie. Met name bij palliatieve patiënten kan er hierdoor veel medicatie bespaard worden. 

Net als in zorginstellingen, komen robotische systemen ook bij apothekers goed van pas. Zo helpt de SwissLog Healthcare robot de Jeroen Bosch apotheek bij efficiëntere terhandstelling van medicatie, door medicijnen per eenheid per patiënt te verpakken. Daarnaast is PharmaSwap een initiatief dat apothekers helpt om hun verspilling te voorkomen, doordat zij incourante voorraad onderling uit kunnen wisselen. 

Verbeteringen bij mensen thuis

Om het voorkomen van medicatieverspilling bij patiënten thuis te bevorderen, worden er diverse informatiecampagnes ingezet. Zo biedt de folder van de Klimaatdokter allerlei tips voor patiënten, zoals het informeren van arts of apotheek wanneer er gestopt wordt met medicijnen. Hierdoor wordt er met bestellingen en voorraden niet gerekend op de uitgifte aan deze patiënt. Ook de KIJKsluiter voorziet in nuttige informatie en creëert bewustwording rondom verspilling met onder andere video’s. 

Naast het voorkomen van verspilling, wordt er ook veel gedaan om de schadelijke milieu-effecten hiervan te reduceren. Zo raakt het water vervuild door medicijnresten die bijvoorbeeld in urine en ontlasting van patiënten zitten. Verschillende ziekenhuizen deden daarom mee aan een pilot met plaszakken, die patiënten na een CT-scan mee naar huis kregen om daar in te plassen en zo schadelijk contrastmiddel in het riool te voorkomen. 

Ook de Week van Ons Water stimuleert patiënten om medicatieverspilling te voorkomen. Tijdens deze week werd bovendien aandacht gevraagd voor het inleveren van ongebruikte medicijnen bij apotheken. Met een enquête werd in 2022 daarnaast extra data verzameld omtrent de oorzaken van het overblijven van de medicatie bij patiënten, zodat het voorschrijven hiervan verder geoptimaliseerd kan worden. 

Meer weten over spillage? Lees de 4 redenen waarom medicatieverspilling aanpakken juist nú belangrijk is.